Poniedziałek, Grudzień 22, 2014
Strefa rodzica Artykuły Rozwój emocjonalno-społeczny dziecka w wieku przedszkolnym

Osiągnięcie przez jednostkę pełnej dojrzałości emocjonalnej jest procesem długotrwałym. Jeśli rozwój emocjonalny we wczesnych stadiach ontogenezy przebiega pomyślnie, można oczekiwać dalszego prawidłowego kształtowania się uczuć. Natomiast wszelkie zakłócenia rozwoju emocjonalnego we wczesnym dzieciństwie utrudniają, a niekiedy uniemożliwiają osiągnięcia dojrzałości emocjonalnej.

 

Dziecko między 2 a 6 rokiem życia coraz lepiej rozumie emocje własne i innych ludzi, nabiera zdolności regulowania ekspresji emocji, nabiera umiejętności zaradczych, które pozwalają mu kształtować pozytywne kontakty z dorosłymi i rówieśnikami. Młodsze dzieci przedszkolne potrafią właściwie oceniać przyczyny podstawowych reakcji emocjonalnych. Jednak zwracają uwagę raczej na zewnętrzne czynniki wywołujące emocje niż na wewnętrzne.

 

Wiek przedszkolny jest okresem bogacenia się i różnicowania życia uczuciowego. Uczucia są krótkotrwałe, silne, gwałtownie objawiane na zewnątrz w śmiechu, płaczu, mimice, wypowiedziach, czynnościach fizycznych. Ujemne stany uczuciowe u dziecka stosunkowo łatwo mogą przejść w stany pozytywne i odwrotnie. Emocje bowiem mają charakter przejściowy, czyli dziecko łatwo przechodzi z jednego nastroju emocjonalnego w drugi zupełnie inny. Zdaniem M. Kielar-Turskiej już u dziecka trzyletniego pojawiają się takie emocje, jak duma, wstyd, wina, zazdrość czy zakłopotanie. Powstają one wskutek tych kontaktów z otoczeniem, które są istotne dla samooceny i oceny dokonywanej przez innych. Dziecko w tym wieku zdolne jest i skłonne do mówienia o emocjach oraz do refleksji nad nimi. Prawie do końca wieku przedszkolnego dziecko jest bardzo pobudliwe, co powoduje, że nawet słabe bodźce mogą wywołać tak przykre, jak i przyjemne stany emocjonalne.

Dzieci nabywają umiejętności zaradczych, które pozwalają im manipulować zachowaniami i uczuciami innych osób poprzez wyrażanie własnych emocji, np. przytulanie się, „słodkie minki”, płacz czy okazywanie złości. Nabierają one biegłości w pocieszaniu innych, droczeniu się, żartowaniu z innymi. Zdolność do empatii zależy od poziomu rozwoju poznawczego i językowego dziecka oraz od jego doświadczeń. Badania wykazują, że dzieci rodziców empatycznych reagują z troską na zmartwienie innych, dzieci karane zaś wykazują mniej zachowań empatycznych, natomiast często reagują gniewem, lękiem, atakiem fizycznym.

Wiek przedszkolny stanowi w życiu dziecka okres najszczęśliwszy, choć nie pozbawiony niepokoju, lęków i obaw. Ogromną rolę odgrywają w tym okresie wyobrażenia, które wywołują różne reakcje emocjonalne. Czasem są to lęki przed przedmiotami, sytuacjami, zjawiskami, a czasem niepokój wywołany brakiem poczucia bezpieczeństwa. Większość form wyrażania emocji dziecko przyswaja sobie w procesie uczenia się i przejmuje je od swego środowiska społecznego. W miarę jak dziecko przyswaja sobie normy społeczne i wytwarza własne zasady określające wartość emocji coraz pełniej współuczestniczy w życiu społecznym.

Rozwój społeczny polega na zdobywaniu dojrzałości do współżycia w społeczeństwie. Małe dziecko pozostaje pod opieką dorosłych i najczęściej z nimi wchodzi w różne interakcje. Dorośli wprowadzają dziecko w świat wytworów społecznych i uczą form zachowania przyjętych w danej kulturze. W miarę rozwoju umiejętności komunikacyjnych oraz rozumienia uczuć i sposobu myślenia innych ludzi szybko wzrastają umiejętności społeczne dzieci w wieku przedszkolnym. Uczucia społeczne zalicza się do uczuć wyższych. Dzieci wchodzą w interakcje nie tylko z dorosłymi ale i z rówieśnikami i podejmują odpowiedzialną współpracę, planują i wspólnie ustalają cele zabaw, nawiązują przyjaźnie. Kontakty społeczne w zabawie przyjmują postać od zabaw samotnych, poprzez zabawy równoległe oparte na naśladownictwie zachowań rówieśników, do społecznych form zabawy, w których poszczególne dzieci odgrywają swoje role, wyrażają wspólny cel działania. W miarę rozwoju dziecko uczy się takiego zachowania w grupie, które pozwala mu na dobre funkcjonowanie wśród jej członków. Dziecko dojrzałe społecznie umie podporządkować się normom grupy, potrafi wypełniać zadania grupowe.

W. Terlecka uważa, że dzieci w wieku 3 lat rzadko wykonują obowiązki względem innych samorzutnie, robią to na polecenie dorosłych wydawane w konkretnej sytuacji. Dzieci nie zdają sobie w pełni sprawy z sensu wymagań, nie orientują się, jakie znaczenie mają efekty tych działań dla innych osób. Jednak średnie dzieci przedszkolne zdolne są już pojąć sens wymagań, przeżywają pozytywne uczucia przy ich wykonaniu, źle się czują, gdy nie wykonują zadania lub gdy ich praca jest negatywnie oceniana. Ich poczucie obowiązku dotyczy jednak wąskiego kręgu osób znanych i rozszerza się na osoby, z którymi dziecko nie obcuje, dopiero u najstarszych dzieci przedszkolnych.

Codzienna styczność w przedszkolu z innymi dziećmi, wspólne zajęcia i zabawy sprzyjają rozwojowi życzliwości i koleżeństwa. W różnorodnych sytuacjach dzieci uczą się okazywać współczucie, pomagać, dzielić się zabawkami, ustępować innym, robić miłe niespodzianki. W wieku przedszkolnym nawiązują się pierwsze przyjaźnie, które nie są jednak trwałe i nie opierają się na wspólnym działaniu. Przyjaźń ta spostrzegana jest przez dzieci jako relacja oparta na przyjemnej zabawie i dzieleniu się zabawkami. Życie w grupie daje jednak również okazję do ujawniania negatywnych uczuć takich jak: złośliwość, zazdrość, samolubstwo, próżność itp. Często pojawiają się konflikty, których dzieci nie potrafią samodzielnie rozwiązać i niezbędna jest pomoc nauczycielki w rozstrzygnięciu sporu. Według M. Cywińskiej konflikty spowodowane są zderzeniem rozmaitych cech charakteru przedszkolaków, ich poziomem inteligencji, wiedzy i sprawności. Zjawiska konfliktowe wśród starszych przedszkolaków nie wywołują negatywnego nastawienia do partnera. Większość dzieci po zakończeniu konfliktu wyraża gotowość zgodnej, wspólnej zabawy z kolegą czy koleżanką. Okazuje się, że niejednokrotnie kłócą się i przeszkadzają sobie w zabawie te dzieci, które na co dzień chętnie ze sobą przebywają.

Osiąganie dojrzałości społecznej trwa przez wiele lat i wyznaczone jest prawidłowym rozwojem moralnym i właściwymi wzorami wychowawczymi. Rozwój moralny to proces stopniowych zmian zachodzących we wrażliwości moralnej dziecka, w jego stosunku do dobra i zła, do własnych czynów i ich skutków oraz do spraw innych ludzi. W literaturze najczęściej mowa jest o stadiach rozwoju moralnego w ujęciu J. Piageta. Pierwsze stadium, w którym dzieci nie znają jeszcze pojęcia moralności, nazywane jest fazą anomii i przypada na okres 0-2 roku życia dziecka. Dziecko nie odczuwa obowiązku przestrzegania jakichkolwiek reguł postępowania. Drugie stadium nosi nazwę stadium realizmu moralnego i przypada na 2-7 rok życia dziecka. Realizm moralny według J. Piageta to tendencja dziecka do tego, by traktować obowiązki i związane z nimi wartości jako istniejące same w sobie, niezależnie od świadomości i narzucające się przymusowo, bez względu na okoliczności, w jakie uwikłana jest jednostka. Dla realizmu moralnego obowiązek jest z natury heteronomiczny czyli każdy czyn jest dobry, który świadczy o posłuszeństwie wobec reguł czy wobec dorosłych, bez względu na ich charakter. Reguły występują w świadomości dziecka nie jako zjawisko wrodzone, ale jako przekazane przez starszych i takie, do których dziecko od najmłodszego wieku musi się przystosować przez swoistą adaptację. Reguły narzucone umysłowi dziecka przez dorosłych, niezależnie od tego, czy są racjonalne, czy też są sprawą ugody i obyczaju, zachowują raczej jednolity charakter zewnętrzny i przybierają postać autorytetu. Tak więc reguły moralne w stadium realizmu moralnego mają heteronomiczny charakter i nie ma od nich odwołania, przyjmowane są bez zastanowienia się nad ich słusznością nawet wtedy, gdy nie są przez dzieci rozumiane.

Rozwój emocjonalno-społeczny uzależniony jest w dużej mierze od wpływów środowiskowych. Na rozwój osobowości w wieku przedszkolnym największy wpływ ma niewątpliwie rodzina. Rodzaj kontaktów wpływa na kształtowanie postaw społecznych. Postawy mają fundamentalne znaczenie dla życia codziennego każdego człowieka. Postawy są ważnym ogniwem pośredniczącym między informacją społeczną, jaką spostrzegamy w naszym środowisku, a tym, w jaki sposób na nią reagujemy. Postawy mogą determinować to, jak reagujemy na bodźce społeczne, co czujemy, co myślimy i jak postępujemy wobec nich. Wartości stanowią istotę i treść wychowania, tym samym więc wychowanie jest wprowadzeniem dziecka w świat wartości. Dobre wychowanie od podstaw nie jest rzeczą prostą, ponieważ nie polega na spontanicznym działaniu. Jest to proces ciągły i długotrwały, a jego istotą jest świadome wprowadzenie dziecka w system pożądanych wartości.

Opracowała: mgr Izabela Wiśniewska

 


Bibliografia
M. Kielar-Turska, Zmiany rozwojowe w okresie dzieciństwa, „Wychowanie w przedszkolu” 3/2005.
M. Przetacznik-Gierowska, G. Makieło-Jarża, „Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego”, Warszawa 1985.
M. Cywińska, Zjawiska konfliktowe wśród dzieci, „Wychowanie w przedszkolu” 8/1999. J. Strelau, „Psychologia”, Gdańsk 2000.
M. Łobocki, „Wychowanie moralne w zarysie”, Kraków 2002. J. Piaget, „Rozwój ocen moralnych dziecka”, Warszawa 1967.

 

Login Form